Project Ontmoeten en herdenken

Amstelveens onderwijsproject

door: Edu Dumasy

 

Op 6 mei 2014 werd het eerste pilotjaar afgesloten van een Kinderfilosofie-Plusproject ‘Ontmoeten en (Her)denken’ op twee Amstelveense scholen gericht op ‘betrokken zelfredzaamheid’ van basisschoolleerlingen. In twintig lessen voor zowel de midden- als de bovenbouw werden voor vijf klassen van de Michiel de Ruyter en de Martin Luther Kingschool door pedagogen in samenwerking met filosofen, menselijke waardendocenten en Amstelveense vrijwilligers lessen in vijf modulen ontwikkeld.

Dialoog-in-actie

Filosoferen met kinderen werd daarbij geïntegreerd in het reguliere onderwijs waar bijvoorbeeld lessen werden verzorgd over de Tweede Wereldoorlog. Het project is gebaseerd op de jarenlange ervaringen van de Amsterdamse stichting Dialoog-in-Actie met kinderfilosofielessen waarmee nog steeds wordt samengewerkt o.a. door gezamenlijke trainingen van kinderfilosofen, zodat de Amsterdamse en Amstelveense ervaringen worden uitgewisseld.

Ook de jarenlange ervaring van het Menselijke Waardenonderwijs in Amstelveen en Amsterdam steunde de ontwikkeling van de pilot. Via het model Kleurrijk Communiceren met acht dialogische gespreksvormen - waarvan drie het filosoferen met kinderen betreft - wordt kinderfilosofie niet geïsoleerd behandeld maar juist geïntegreerd met vakken als wereldoriëntatie, cultuur-educatieve vakken en levensbeschouwing. Aanvankelijk gebeurt dit door externen van dit onderwijsproject maar de klassenleerkracht zal dit daarna zelf moeten gaan doen als er zich passende momenten voordoen. De school kan zo selectief bepaalde lessen inzetten die al schriftelijk zijn voorbereid en beproefd zodat de leerkracht ontlast wordt.

Interactieve werkvormen

Vanuit het concept van betrokkenheidsleren werden allerlei vernieuwende interactieve werkvormen (video's, waardenspelvormen, rapliederen, filosoferen met stripdieren enzovoorts) ontwikkeld op gebied van burgerschapsvorming, ontmoetings- en waardenonderwijs gericht op de leefwereld van de leerlingen in Amstelveen. Zo filosofeerden de leerlingen over historische thema's van Amstelveen en Amsterdam om meer inzicht te krijgen in de ontwikkeling van hun eigen leefomgeving bijvoorbeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Zelfstandig denken via filosoferen gericht op de ontwikkeling van een persoonlijk waardenkompas, kwam in elke les aan de orde. Elke vierde les van een module werd afgesloten met een praktische activiteit van co-creatie: het opdoen van nieuwe existentiële ervaringen waarin informatie en zelfstandige denkkracht en creativiteit van de lessen verwerkt worden.

Filmpje

Zo geeft onderstaand filmpje een indruk van de afsluitende bijeenkomst van de basismodule ‘herdenken en discriminatie’. De leerlingen krijgen in het kader van `ontmoeten' enige informatie over een christelijke geloofsgemeenschap van een dominee en brengen een herdenkingsrap ten gehore met eigen herdenkingsbrieven. Na met volwassenen over ‘geloven en herdenken’ te hebben gefilosofeerd, brachten ze hun eigen herdenkingsbrieven na in acht neming van een minuut stilte bij de twee plaatselijke herdenkingsmonumenten van de Tweede Wereldoorlog en kregen er tevens informatie over de vervolging van homoseksuelen.
De gemeente Amstelveen wil graag dat alle twintig Amstelveense basisscholen - dat prima past binnen het diversiteitsbeleid - aan dit project meedoen zoals het herdenken van zowel de oorlog in Europa en Azië in één aparte herdenking voor de jeugd.

 

Videoverslag
Website
Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.
   

Filosoferen met ‘De kleine Prins'

Een lesidee door Irene van de Weg

Irene van de Weg schreef filosofielessen bij het boek ‘De kleine Prins’ van Antoine de St. Exupéry. Zoals onderstaande les die bij het eerste hoofdstuk hoort. Wil je de rest van de lessen ook inzien, stuur haar dan een Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. .

 

Bij hoofdstuk I en II

Lesdoel

De leerlingen leren op een andere/nieuwe manier te kijken naar afbeeldingen en o.a. door hun verbeeldingsvermogen in te zetten, meer te zien dan voorheen. Zij realiseren zich dat hun zicht beperkt is en dat iedereen op een eigen manier kijkt.

 

Achtergrondinformatie

Alle belangrijke filosofen kenmerken zich door een nieuwe/andere kijk op de wereld en alles wat daarin gebeurt. Dit geld natuurlijk niet alleen voor filosofen, maar voor alle wetenschappers en andere grote denkers. Denk bijvoorbeeld eens aan Freud met zijn onderzoeken naar het onderbewuste en zijn gesprekstherapieën of Darwin met zijn theorieën over natuurlijke selectie. Zijn evolutietheorie gaat ervan uit dat diersoorten min of meer toevallig ontstaan en verdwijnen doordat deze zich al dan niet aan weten te passen. Deze denkers voegden op basis van theorieën en waarnemingen compleet nieuwe ideeën toe aan kennis die er al was. Zo worden telkens nieuwe stenen toegevoegd aan het bouwwerk van de kennis: door anders, op een nieuwe manier te kijken.

Plato (427-347 v. Chr.) schreef in zijn werk Politeia (De Staat) over de allegorie van de Grot waarin hij uitlegt dat wat je ziet en ervaart, bepaald wordt door omstandigheden die van persoon tot persoon verschillen. Wat is het geval?

Een grot is verbonden met de buitenwereld door een zo lange gang, dat er geen daglicht in de grot zelf valt. Een rij gevangenen zit met hun rug naar de ingang en ze kijken naar de achterwand van de grot. Ze zijn zo vastgeketend dat zij noch elkaar, noch zichzelf kunnen zien. Hun hoofden kunnen zij niet bewegen, waardoor zij alleen de achterwand kunnen waarnemen. Zo hebben ze hun hele leven doorgebracht, zij kennen niets anders. De enige lichtbron waarover de gevangenen wel beschikken is een vuur dat zij niet kunnen zien, omdat het achter hen brandt. Bovendien wordt het directe schijnsel van de vlammen afgehouden door een manshoge muur, waar de gevangenen niet overheen kunnen kijken. Het enige wat de geketende mannen wél kunnen waarnemen is de gloed van het vuur op de muur voor hen. Aan de andere kant van de muur lopen mensen die allerlei voorwerpen dragen. De schaduwen van deze voorwerpen vallen door het vuur op de achterwand waar de gevangenen tegenaan kijken. De gevangenen zullen denken dat de schaduwen de echte wereld vormen, omdat zij niets anders kennen. Deze waarneming is voor hen de realiteit, maar in feite zijn deze schaduwen slechts afspiegelingen van de realiteit. Een van de gevangenen schudt op een gegeven moment zijn ketens af. Zijn ledenmaten zouden verkrampt zijn door alle jaren ketening. Deze persoon zou dan - gedreven door zijn nieuwsgierigheid - een tocht ondernemen naar de buitenwereld. Hij zou volkomen in de war raken en zich weer willen omkeren naar de wand met schaduwen, naar de realiteit die hij begrijpt. Als hij door zou zetten en eenmaal gewend zou zijn aan de bovenwereld om daarna terug te keren in de grot, zou de duisternis hem tijdelijk weer verblinden. Wanneer hij de andere gevangenen zou vertellen over zijn ervaringen, zouden die hem niet geloven, omdat hun taal en begripsvermogen alleen maar naar schaduwen verwijst.

Voor Plato is de filosoof als de ontsnapte gevangene, die de andere gevangenen moet redden van hun onwetendheid.

Voor de liefhebber: er zijn opvallend grote overeenkomsten tussen de film The Matrix en deze allegorie. Bekijk de film maar eens met dit verhaal in je achterhoofd.

Parminedes (ca. 540-480 v. Chr.) geloofde niet wat zijn zintuigen hem vertelden, namelijk dat de natuur ons voortdurend verandering laat zien. Volgens hem geven de zintuigen ons een verkeerd beeld van de wereld, want volgens hem is geen enkele echte verandering mogelijk. Daarom koos hij voor zijn verstand (hij was één van de eerste rationalisten). Het menselijk verstand is de bron van onze kennis volgens hem.

Hazrat Inayat Khan (1882-1927): hoe wijder onze blik, hoe geringer onze zorgen zijn in het leven. Want als ik met open ogen de wereld inkijk, word ik groot. Als ik met dichte ogen de blik naar binnen richt, word ik nog groter. Hij, die zich van de uitwerking van zijn daden op zich zelf bewust wordt, begint kijk op het leven te krijgen.

Karl Popper (1902-1994) had de volgende ideeën over het waarnemen. Objectief waarnemen is volgens hem niet mogelijk, omdat een mens altijd vanuit zijn/haar eigen perspectief naar de wereld kijkt. Je ziet wat je wilt zien. De theorie (het perspectief) van de waarnemer, wat hij de theoriegeladenheid noemde, beïnvloedt onze waarneming. Dat moet ook wel want er komt zoveel informatie op ons af dat filtering nodig is. Je laat als het ware toe wat je kunt behappen.

Vragen

- Laat de tekeningen van de hoed/boa en het schaapje en de kist uit het boek duidelijk zien. Waarom ziet de ene persoon in tekening nr. 1 een hoed en de ander een boa met een olifant? Hoe komt het dat de een wat anders ziet dan de ander?

- En hoe zit het met het schaap? Waarom vindt de kleine prins het schaapje in de kist het mooist? Wat zou de prins kunnen doen met zijn schaap in de kist?

- Kijk eens naar mij: wat zie je aan de buitenkant? Vertelt dat wat over de binnenkant? Hoe kan je de binnenkant zien? Door voorbij de buitenkant te kijken, of door het in jezelf te zien?

- Mensen die alleen de buitenkant van de dingen zien, kennen zichzelf niet. Een mens zit zelf immers aan de binnenkant. Of niet?

- Kun je geloof zien of hoop?

- Als je iets niet kunt zien, alleen ervaren (zoals gevoelens) is het dan nog wel echt? En als er iets gebeurt is waar een iemand verdrietig van wordt en de ander heel blij, is het dan toch echt? Maakt het dan nog uit of je met je hart kijkt of met je verstand?

- Is dit verhaal echt gebeurd? Wat is het verschil tussen werkelijkheid en zelf bedacht? En als je bijvoorbeeld heel erg meeleeft met een figuur uit een boek en je voelt angst of blijdschap of woede is dat dan echt?

- Als je naar de wolken kijkt: wat zie je dan? Als jij een gezicht ziet en een ander een bloem, wie heeft er dan gelijk, jij of die ander?

- Bespreek samen een aantal symbolen en logo’s. Bijvoorbeeld het hakenkruis, swastika: oorspronkelijk was dit een symbool van voorspoed, maar door de nazi’s is de betekenis ervan helemaal veranderd. Het logo van de McDonalds: dit zie je over de hele wereld, twee gouden bogen: wat zie jij en wat denk je erbij? Wat zouden je ouders erbij denken?

- Hoe droomt een blinde? Probeer je dat maar eens voor te stellen.

Verwerking

- Laat een paar voorbeelden van gezichtsbedrog plaatjes zien. Op internet is hier veel van te vinden: google maar eens op afbeeldingen gezichtsbedrog. Maak voor iedere leerlingen een kopie van een aantal van deze afbeeldingen. Bespreek eerst wat de leerlingen er zelf in zien en daarna wat er ‘echt’ afgebeeld is.

- M.C. Escher: bespreek met de leerlingen twee van zijn werken: ‘reptielen’ en ‘klimmen en dalen’, waarbij je iedereen een kopie geeft, hen eerst laat kijken en laat verwoorden wat ze zien. Bespreek dan klassikaal wat er gebeurt op de prenten. Deze afbeeldingen zijn te vinden op internet. Op ‘Klimmen en dalen’ lopen mensen op een soort wenteltrap met maar één wenteling, maar waarvan begin en einde aan elkaar zijn vastgemaakt, zodat de mensen steeds kunnen klimmen zonder ooit hoger te komen. ‘Reptielen’ is een combinatie van regelmatige vlakvulling en de relatie twee dimensies - drie dimensies: Escher beeldt een openliggend schrift af, waarin een regelmatige vlakvulling getekend is, maar één van de reptieltjes in de regelmatige vlakvulling stapt uit het schrift en maakte een toertje op de tafel. Leg uit dat hij wiskunde gebruikte voor de kunst. Zijn gravures verbeelden vaak onmogelijke constructies en in elkaar passende geometrische patronen die geleidelijk in hele andere vormen veranderen. Escher ging vaak uit van regelmatige vormen/veelhoeken die door uit- en instulpingen mensen, dieren en andere figuren voorstelden. Hij maakte als het ware een tegelvloer, een patroon dat zich op regelmatige afstand herhaalt. Wijs de leerlingen op de ‘onmogelijkheden’ van zijn tekeningen.

- Bespreek enkele geometrische figuren die hij gebruikte voor zijn werk: kubus, cilinder, tetraëder (piramide), octaëder (acht vlakken, zie volgende pagina) en icosaëder (20 vlakken). Laat, indien mogelijk, een voorbeeld zien van een caleidocyclus (een driedimensionale ring van tetraëders) zien van Escher en beweeg deze waarbij je laat zien hoe alle vlakken gelijk ingevuld zijn en bij iedere beweging toch weer precies op elkaar aansluiten.

- Maak samen een octaëder, waarbij de leerlingen de vlakken zelf in kunnen vullen met een patroon dat per tegel uit drie gelijke stukken bestaat.

 

   

Ingezonden kinderuitspraken

Wendy Paulissen, van www.nadenksels.nl filosofeert met kleuters naar aanleiding van zelfgeschreven verhalen, gedichten of plaatjes die bij de kleuterfase passen. Zij hoort prachtige uitspraken langs komen.

“Hersenen hebben geen hersenen, maar ze zijn toch niet dom!” (groep 2)

“Nadenken is met je ogen dicht, dan kun je goed in jezelf kijken en dan vind je wat je hebt gedacht in je hersenen.” (groep 2)

“Soms gaan mensen dood, dat moet ook want anders konden we niet meer lopen. Dan stond er overal één mens  in de weg.” (groep 2)

“Soms weten mijn hersenen meer dan ik uit mijn mond kan praten."

“Dingen die geen mensen of dieren zijn kunnen geen vrienden zijn.” (groep 2)

“Als ik nadenk op school dan leer ik mijn hersenen alles onthouden" (groep 2)
“Hoe leer je je hersenen dat dan?”
“Dan leg ik het gewoon ergens in een hersenenhoekje en dan vind ik het daar weer terug.”

“Soms weet je niet wat de voorkant van iets is. Bij water weet ik dat eg nie, dat zie je toch niet als je erna kijkt.”

“Straf hoort niets! Straf heeft geen oren.” Verwoord door een 5 jarige kleuter die haar gevoel in woorden omzet.

“Leren blaadjes van bomen van elkaar? Ze zijn met zoveel."

“Neu, ik leer ook niet van de klas, die zijn ook met veel" (5 jaar)

"Dood zijn is ook mooi, dan zie je de wortels van de boom aan de onderkant ook eens.” (groep 2)

"Denken doe je met je hoofd en je hersenen.....en dan komt het uit je mond."

En nog een mooie van een jongen uit een hogere groep, groep 6 omschrijft filosoferen als volgt: "Dan krijg je een vraag als antwoord."

 

Deed een kind een mooie uitspraak in je les? Mail het naar de redactie: Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.

   

Pagina 26 van 31

Centrum Kinderfilosofie Nederland, Middelburgseweg 113, 2771 NJ Boskoop, e. info@kinderfilosofie.nl