Filosoferen met de hele klas; hoe houd je ze er bij?

Door Karin Glaubitz


Filosoferen met de hele klas; hoe houd je ze er bij?

Voorwaarden om te kunnen filosoferen met kinderen; rituelen en zelfregulering verweven in de filosofieles.



Wekelijks filosofeer ik met 12 groepen op twee basisscholen in Rotterdam -zuid. De filosofielessen zijn bedoeld voor de klas als geheel. Het principe is “iedereen doet mee!” Dit betekent dat mijn groepen groot (LL> 20) en divers samengesteld zijn. Veel kinderen hebben een taalachterstand, moeite met concentreren en soms ook gedragsproblemen. De sociaal emotionele leerdoelen staan hoog op de agenda van de school.

Voor de filosofielessen zijn die sociaal emotionele vaardigheden een voorwaarde, dus besteed ik hieraan veel aandacht. Deze voorwaarden creëren we met een palet van rituelen waarin ieder kind betrokken is. Er wordt een groep gevormd waarin sociale veiligheid , betrokkenheid en vrijheid van denken samen kunnen gaan. Wat aanvankelijk als regels gedisciplineerd werd aangeleerd groeit steeds verder in de groep als een geheel van rituelen die de groep zelf leert benutten, onderzoeken en reguleren.

Vaste patronen

Dit proces van aanleren, gebruiken en reguleren gaat spelenderwijs volgens een vast patroon; bijvoorbeeld het lopen in de rij door de gang, binnenkomen in de filosofieles, een hand bij de deur, in een kring zitten met elkaar, het programma van de les hardop lezen en klappen met de hele groep, de regels van de bal en de bel benoemen en voordoen, zitten als een dweil, slapen onder de stoel (kleuters), elkaars namen noemen in de kring, de bal doorgeven in de kring, de tijd bewaken die we besteden aan verschillende activiteiten met een zandloper etc.


Betrokkenheid

De kinderen voelen zich veilig door het vaste patroon en betrokken doordat ze kleine taakjes en rolletjes toebedeeld krijgen binnen de rituelen. “Wie leest het programma voor, wie draait de zandloper om, wie doet de oefening met de bel voor, wie loopt voorop, wie raadt de tijd die we bezig zijn met …wie deelt de koek uit.” op deze manier wordt een brug geslagen tussen het denken en het doen. We kunnen zo reflecteren over hoe we iets doen en ook andersom : we kunnen ook weer doen wat we zoal bedenken. De filosofieles gedijt middels deze rituelen.


Laagdrempeligheid

In het (samen)spel van rituelen voelen de kinderen zich vrij in de kring en bereid deel te nemen aan het filosofische denkproces. Ze kunnen, laagdrempelig aanhaken met hun bijdrage bij een overzichtelijk, voorspelbaar en duidelijk rituelen-palet. Vanuit dit vertrouwde palet is de stap veel kleiner om over onbekende dingen, die voorbij de grenzen van het weten gaan, met elkaar na te denken. De rituelen vormen het continuüm waarop het filosoferen steunt. Ze vormen de basis vanwaaruit de stap naar het filosofisch denken kan worden gemaakt en tevens de basis waarop de kinderen kunnen terugvallen in het hier en het nu, in de hun eigen vaste geritualiseerde vorm van spelenderwijs doen.

Wisselwerking tussen denken en doen

Steeds weer vraag ik de kinderen wat ze zien, hoe iets zich aan hen voordoet, hoe zij dat doen en wat zij waarnemen en denken. Door de relatie te leggen met het daadwerkelijke doen en het onderzoek daarnaar, blijft het voor de kinderen concreet en voelen ze zich uitgenodigd mee te doen en mee te denken. Ook als ze zaken niet precies onder woorden kunnen brengen of niet zo lang stil kunnen zitten. De sociaal emotionele vaardigheden die voorwaarden zijn voor het filosoferen worden via de rituelen voortdurend geactiveerd, ingezet , onderzocht en gewaardeerd in het filosoferen.


Zelfregulering

De zelfregulering krijgt een mooie kans doordat we soms een ritueel uitvergroten en met elkaar bekijken en onderzoeken. Bijvoorbeeld: Hoe kom je binnen? Hoe gaan wij zitten? Wat is de beste stoel voor jou? Is er één stoel de beste? Waarom praten we één voor één als je de bal hebt? Hoe klinkt het als we allemaal door elkaar praten, hoe ziet het eruit als we allemaal door elkaar heen bewegen. Wat is een chaos? Welke invloed heb jij op iets wat gebeurt? Wat zijn de verschillen? Etc.

Voorbeelden

In bijgevoegde linkjes naar mijn blog-verslagen van de filosofielessen kan je lezen hoe de sociale vaardigheden met behulp van een filosofische kwestie en/of een stimulus, geoefend, geritualiseerd, onderzocht en aan elkaar getoond worden.

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/meedoen-meedoen/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/vechten-of-vluchten/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/de-deur/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/de-ober/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/tijd/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/chaos/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/de-tas/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/de-beste-stoel/

https://www.atelierhetnarrenschip.nl/complimenten/

   

'Rond de tafel' bijeenkomsten: perspectieven op fmkj

Rond de tafel: Perspectieven op filosoferen met kinderen en jongeren

‘Rond de tafel’ is een initiatief van Centrum Kinderfilosofie Nederland. We organiseren tot de zomervakantie drie inspirerende bijeenkomsten voor iedereen die filosoferen met kinderen een warm hart toedraagt. Centraal staan perspectieven op filosoferen. Tijdens de eerste avond duiken we de literatuur in met Nanda van Bodegraven en stellen we onszelf de vraag: wanneer is filosoferen met kinderen filosoferen?
In maart deelt Kristof van Rossem zijn visie op hoe je een socratisch gesprek met jongeren voert en in juni scherpen we ons denken onder leiding van Sylwia Falinska met enkele denkgereedschappen van Philip Cam. 
Kom je ook?

Rond de tafel #1. Een visie op filosoferen met kinderen onder het vergrootglas

We beginnen onze zoektocht in de literatuur. Ann Sharp en Laurence Splitter, twee oude bekenden in het vak, zetten in hun boek Teaching for better thinking uit 1995 een duidelijke visie op filosoferen met kinderen uiteen.  We lezen met elkaar enkele citaten uit dit boek waarin Sharp en Splitter drie kenmerken van een filosofische dialoog uiteenzetten. Vervolgens doen we met elkaar enkele oefeningen naar aanleiding van het besprokene en gaan we hierover met elkaar in gesprek.

Nanda van Bodegraven houdt zich sinds 1998 bezig met het filosoferen met kinderen op scholen en in buitenschoolse programma’s.


Ze heeft diverse boeken geschreven met lessen om te filosoferen en traint sinds 2000 volwassenen in het begeleiden van een filosofisch gesprek. Daarnaast werkt ze parttime in het bedrijfsleven als adviseur en assessor communicatieve vaardigheden. Dat is een vruchtbare kruisbestuiving: beide contexten bieden hun eigen invalshoeken, inzichten en hulpmiddelen voor goede communicatie.

Wanneer:     vrijdag 16 februari 2018
Tijd:              19.00 tot 21.00 uur
Locatie:        OBA Filiaal Roelof Hartplein, Roelof Hartplein 430, 1071 TT Amsterdam
Kosten:         € 10,-*
Aanmelden:  Aanmeldformulier


Rond de tafel #2. Socratisch gesprek met jongeren: een introductie

Een socratisch gesprek is een gesprek waarin twee of meer mensen de houdbaarheid onderzoeken van hun opvattingen over wat ze meemaken/hebben meegemaakt. Het verschil met andere vormen van filosofische gespreksvoering is, onder andere, de zoektocht naar de referentie van opvattingen in de ervaring van de deelnemers. Tijdens deze introductie-middag neem je deel aan een kort socratisch gesprek.
Na een duiding over de (interpretatie) van de methode en de rol van de begeleider, bespreken we kritisch hoe je die bij kinderen/jongeren kunt toepassen. De middag eindigt met enkele oefeningen die je kunt meenemen naar je eigen groep.

Kristof Van Rossem is filosoof en gespecialiseerd in de kunst van het vragen stellen en in  socratische gespreksvoering. Hij begeleidt dialoog- en reflectieprocessen in profit- en nonprofitorganisaties en leidt een jaarlijkse opleiding tot socratisch gespreksleider (met Hans Bolten), onder andere aan de ISVW. Hij is lerarenopleider filosofie aan de KULeuven waar hij een jaarlijks seminarie 'filosoferen met kinderen en jongeren' leidt.
En tot slot is hij docent filosofie en (beroeps)ethiek aan Odisee Hogeschool Brussel.

Wanneer:     zaterdag 17 maart 2018
Tijd:              15.00 tot 17.00 uur
Locatie:        Cursus en vergadercentrum Domstad, Koningsbergerstraat 9, 3531 AJ Utrecht
Kosten:         € 15,-*
Aanmelden:  Aanmeldformulier


Rond de tafel #3. Denkgereedschap

Hoe maak je het denken van kinderen scherper? Hoe maak je filosoferen interessanter voor echte doeners?
Daar komt Philip Cam te hulp - hij maakt het aanleren van denkvaardigheden tastbaar. Zijn concrete materiaal helpt kinderen zich te focussen en hun gedachten te ordenen. Het geeft ze voldoening dat ze weten wat ze geleerd hebben.
Na een korte inleiding gaan we aan de slag om praktisch kennis te maken met een aantal van de denkgereedschappen van Philip Cam.
Aan het einde van de avond ga je naar huis met kennis en oefeningen die je in je volgende filosofie sessie kunt toepassen.

Sylwia Falińska is kinderfilosoof en docent. Ze studeerde filosofie in Warschau, Polen. Vanaf 2013 heeft ze in Nederland verschillende lessenreeksen en cursussen in het filosoferen voor volwassenen en voor kinderen begeleid voor basisscholen en het Humanistisch Verbond Arnhem.
Daarnaast is ze docent Engels en filosofie in het voortgezet onderwijs.

Wanneer:       donderdag 7 juni 2018
Tijd:                19.00 tot 21.00 uur
Locatie:          Utrecht, Universiteit voor Humanistiek, Kromme Nieuwegracht 29, 3512 HD Utrecht
Kosten:           € 10,-*
Aanmelden:   Aanmeldformulier


Inschrijven en voorwaarden

Je inschrijving maak je definitief door  €10,- / €15,-, of het totaalbedrag voor meer dan één Rond de Tafel-bijeenkomst over te maken
    naar banknummer NL67 ABNA 050 452 6812
    ten name van Stichting Kinderfilosofie Nederland
    onder vermelding van voor- en achternaam en Rond de tafel 1, 2 en/of 3.

Je ontvangt een automatische bevestiging van je inschrijving. Je inschrijving kan niet geannuleerd worden. Mocht je verhinderd zijn, dan kun je vanzelfsprekend wel een plaatsvervanger laten deelnemen. Wij vinden het fijn als je ons hierover bericht i.v.m. met de organisatie van de bijeenkomst ( Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. ).

*CKN is een stichting zonder winstoogmerk. Prijzen zijn afhankelijk van de kosten van o.a. locatie en catering.

   

Een visie op filosoferen met kinderen: Sharp en Splitter

Door Nanda van Bodegraven

 

CKN wil regelmatig een visie publiceren op wat filosoferen met kinderen is.  In dit artikel gaat het over de visie van twee oude bekenden in het vak: Ann Sharp en Laurence Splitter, zoals zij dit in het boek ‘Teaching for better thinking’ uit 1995 uiteen zetten. Via een samenvatting van het hoofdstuk in dit boek dat hieraan gewijd is, hopen we een indruk te geven van hun gedachten hierover. Als je deze tekst graag zelf wil bestuderen, houd dan de agenda in de gaten: begin 2018 kan dat. Zie onder meer informatie!
Sharp en Splitter stellen de volgende 3 kenmerken van een filosofische dialoog voor.

1 Redeneren en onderzoeken (‘reasoning and inquiry’)
Het eerste kenmerk gaat over goed redeneren en te begrijpen wat dat inhoudt. Ze noemen veel indicatoren voor redeneren en onderzoeken.
Om er enkele te noemen:
-    vragen stellen
-    luisteren naar anderen
-    redenen geven
-    goede en slechte redenen onderscheiden
-    aannames herkennen
-    consistentie zoeken
-    voorbeelden en tegenvoorbeelden geven
-    om bewijs vragen
-    criteria formuleren
Opmerkelijk is dat het er volgens hen niet alleen om gaat dat de studenten deze strategieën toepassen, maar ze ook begrijpen en leren herkennen en deze vervolgens bewust gebruiken, want alleen dan als de kinderen ze bewust gebruiken zijn ze te evalueren of ze goed zijn.

2 Concept formatie (‘concept formation’)
In het hart van de filosofie staan algemene concepten zoals ‘eerlijkheid’, ‘waarheid’, ‘vriendschap’, ‘ruimte’, ‘persoon’.
Dit zijn volgens Sharp en Splitter concepten die:
-    gemeenschappelijk zijn in onze ervaringen
-    centraal staan in hoe we ervaringen begrijpen
-    en betwistbaar of problematisch zijn
Kinderen deze concepten laten onderzoeken maakt dat het helderder wordt wat deze concepten betekenen voor henzelf en maakt dat ze zien dat anderen een andere opvatting kunnen hebben en dat geeft kinderen een rijker begrip van zichzelf en van anderen.

3 Betekenis maken (‘meaning making’)
Dit gaat over gedachten onderling sterker met elkaar laten verweven, bruggen maken tussen wat begrepen wordt en wat niet begrepen wordt.
Vragen zoals deze horen daarbij:
-    Wat bedoel je als je .... zegt?
-    Hoe hangt wat jij zegt samen met wat hij zegt?
-    Ik denk dat hij niet dit bedoelde, maar dit.
Het gaat hier om hechtere connecties maken tussen gedachten, dit noemen zij betekenis maken.
Sharp en Splitter werken vervolgens een stukje dialoog uit waarin ze aanwijzen welk onderdeel bij welk van deze drie hoort.

Lijkt het je leuk samen de tekst van Sharp en Splitter te bespreken (deze is 8 bladzijden)? Houd dan de agenda in de gaten.
Begin 2018, tijdens een inspiratiebijeenkomst, gaan we de tekst bestuderen en bespreken we hoe we het concreet kunnen toepassen bij het begeleiden van een filosofisch gesprek. Dit zal ergens in Amsterdam zijn.




   

Pagina 2 van 33

Centrum Kinderfilosofie Nederland, Middelburgseweg 113, 2771 NJ Boskoop, e. info@kinderfilosofie.nl