Filosoferen met jongeren – Making a difference

Filosoferen met jongeren – Making a difference.

16 mei mocht Paulien Hilbrink van het CKN een filosofisch gesprek bijwonen onder leiding van Rudolf Kampers van Leren Filosoferen en coauteur van ‘Filosoferen aan de keukentafel’ (2015). Hieronder een verslag.

“We kunnen van Kampers leren hoe je een grote groep jonge mensen van ongeveer 13 jaar aandachtig kunt laten luisteren naar elkaar.”

29 jongeren uit alle hoeken van Europa kwamen bijeen om een filosofisch gesprek te voeren. Het gesprek maakte onderdeel uit van een uitwisselingsproject Making a difference. De leerlingen hebben eerst een dag vrijwilligerswerk gedaan. Kampers had als doel ze te bevragen over de betekenis van hun sociaal handelen. Dit is een slimme insteek, omdat zo hun eigen ‘verse’ ervaring het beginpunt van het filosofisch onderzoek vormt. Het waren bovendien herkenbare ervaringen, omdat alle leerlingen vrijwilligerswerk hadden gedaan.

Omdat het de eerste keer was dat deze groep filosofeerde, kregen ze een korte introductie. Filosoferen betekent letterlijk liefde voor wijsheid. Kampers stelde de groep daarom de vraag: Wat heeft vragen stellen te maken met wijsheid? en Wat is wijsheid voor jou? In tweetallen gingen de leerlingen hierover met elkaar in gesprek. Kampers moedigde de ze aan om kritisch naar elkaar te luisteren. Hij deed dat zelf ook voor toen hij om de antwoorden vroeg. “Ik hoor dat je “doing the good things” zegt: wat bedoel je precies met “good”? Kampers nodigde ze uit om scherp te zijn en hun vragen helder te formuleren.

De antwoorden varieerden van weten wat het goede is om te doen tot weten dat je niks weet. Kampers nodigde ze uit om scherp te zijn en hun vragen helder te formuleren. Iemand zei: “Je bent wijs als je antwoord hebt op alle vragen.” Kampers schreef de formulering op. Een andere leerling wierp tegen: “Maar ik weet niet of de wijze persoon dan wel het goede antwoord heeft”. Omdat de stelling niet houdbaar bleek, veegde hij hem na akkoord van de leerlingen weer uit. Dit onderdeel vond iedereen spannend, omdat ze goed over hun antwoorden na moesten denken.

Het was voor deze leerlingen niet makkelijk om met elkaar in gesprek te raken. Ze hadden nooit eerder met elkaar gefilosofeerd. Ze waren nog in de veronderstelling dat ze ‘het goede antwoord moesten geven.’ Omdat de kinderen niet wisten wat er nu precies van hen verwacht werd, werden ze af en toe onrustig. Kampers bleef steeds uiterst alert en damde onrust steeds tijdig in. Dat deed hij enerzijds door het af en toe luchtig te maken door middel van humor. Anderzijds door uit te leggen waarom het belangrijk is om naar elkaar te luisteren. Luisteren is belangrijk omdat je anders niet weet waarop je precies moet reageren. Je verstoort dan de loop van het gesprek. Hierna vervolgde hij het gesprek weer zo snel mogelijk. Doordat Kampers oprecht nieuwsgierig was naar hun antwoorden, durfden de leerlingen hun gedachten te delen. Hun antwoorden waren in goede handen. Leerlingen werden zelf ook nieuwsgierig, waardoor ze er met hun aandacht goed bij bleven.

In het tweede gedeelte van de les gingen de leerlingen aan de slag met de vraag: wat betekent sociaal handelen voor jou? Dit kon slaan op het vrijwilligerswerk dat ze deden, maar dat kon ook een ander moment van handelen zijn. Allereerst moest er een helder beeld van een ervaring op tafel komen. Vervolgvragen die ze elkaar moesten stellen, maakten dat ze er dieper op in gingen (waar, met wie, wat deed je precies, wat dacht je en wat voelde je er toen bij?) Toen het tijd was de antwoorden te oogsten, probeerde Kampers het beeld dat een leerling schetste steeds helderder te krijgen. “Waarom was het belangrijk om te spreken over racisme op de werkvloer?” Of: “Hoe voelde het om te helpen reanimeren?” Hij wilde ook precies weten waarom het zo spannend was om een wasbeer uit een bevroren meer te redden. Dit kostte veel tijd, waardoor het filosoferen erbij in schoot. Gelukkig hadden de leerlingen de introductie gekregen en hebben ze kritisch naar elkaar geluisterd en serieus en aandachtig over hun antwoorden na moeten denken. Ze wogen hun antwoorden duidelijk goed af. Ze begrepen wel dat ze tijdens een filosofisch gesprek niet ‘zomaar’ iets konden roepen.

   Praktijkvoorbeelden van sociaal handelen volgens de leerlingen.

Kampers houding maakte deze les tot een succes. Hij toonde zijn oprechte nieuwsgierigheid en wist waar hij naartoe wilde met de leerlingen. Omdat hij continu alert was op wat er gezegd werd, kon hij snel de filosofische interessante punten eruit halen. Hij nam de leerlingen uiterst serieus, waardoor zij graag hun gedachten wilden delen. Ook al was het niet makkelijk om hun soms fragiele gedachten te uiten voor een groep. Kampers moedigde ze aan door niet te oordelen, maar wel te bevragen en ze te bedanken voor hun antwoord.

Dank aan Rudolf Kampers voor zijn gastvrijheid en dat ik deze ervaring mocht delen in de nieuwsbrief.

Paulien Hilbrink

Maak kennis met: Rob van Ruiten

Maak kennis met: Rob van Ruiten

Rob van Ruiten heeft gereageerd op de oproep in de vorige nieuwsbrief om jullie verhalen over filosoferen over diversiteit en identiteit. Hierbij een kennismaking met zijn praktijk en een verkorte weergave van een filosofisch gesprek over de vraag: Hoe komt het dat je bent zoals je bent. Bepaal je zelf je identiteit of wordt je wie je bent door anderen?

Op de basisschool in Woudsend wordt structureel gefilosofeerd. Gepensioneerd docent Van Ruiten geeft 22 filosofielessen per jaar. Dat doet hij niet alleen in het klaslokaal. Zo maakt hij een filosofische speurtocht door het dorp en een filosofische wandeling met kinderen en ouders met zelf ontworpen vraagkaarten. Hij filosofeert met zijn leerlingen over kunst in de lokale galerie en met senioren in het bejaardentehuis. “Het leeftijdsverschil is soms 80 jaar.”

“Ik zie het als een belangrijke taak om kinderen, de volwassenen van later, te leren om op een respectvolle manier met elkaar in gesprek te gaan en met elkaar te oefenen in het onderzoeken waar verschillen in opvattingen vandaan komen en of barrières op basis van argumenten geslecht kunnen worden.”

De speerpunten van Van Ruiten zijn: concentratie en rust, luisteren naar elkaar en een veilige sfeer in de klas. Zijn leerlingen zullen desgevraagd over hun meester zeggen dat hij veeleisend is, maar altijd kwetsbaar, inlevend, empathisch en positief.

Van Ruiten heeft een aantal lessen gewijd aan diversiteit en identiteit. Hieronder een verkorte weergave van een filosofisch gesprek met groep 6.

Van Ruiten: “Hoe komt het dat je bent zoals je bent? Bepaal je zelf je identiteit of wordt je wie je bent door anderen?”

“Je naam wordt je gegeven en dat bepaalt ook wie je bent.”

“Je familie en je ouders bepalen wie je bent.”

 

“Soms kan een ander wel willen dat je anders doet, maar dan hoef je dat niet te doen.”

“Als je zelf bepaalt hoe je wilt zijn, wordt je gelukkiger.”

“Iemand anders kan niet bepalen voor jou wat je leuk vindt.”

“Je kunt wel door elkaar overtuigd worden om iets leuk te vinden.”

“Maar meesters en juffen leren je weer hoe je je moet gedragen.”

 

“Je kunt zelf je naam veranderen en dan verander je ook je identiteit.”

Van Ruiten: “Als je een andere naam neemt, wordt je dan ook anders?”

“Als je transgender wordt, dan wel. Dan ga je andere dingen leuk vinden, zoals make-uppen.”

“Nee, je wordt transgender, bijvoorbeeld vrouw, omdàt je meisjesdingen leuker vindt dan jongensdingen.”

“Maar je hoeft geen meisje te worden als je als jongen meisjesdingen leuk vindt.”

 

Van Ruiten: “Ligt zoals jij bent al vast als je wordt geboren?”

“Nee, je kunt altijd alles nog veranderen als je dat wilt. Als je agressief bent kun je aardig worden.”

“Nee, want bij je geboorte weet je nog niet zoveel. Dus dan kan nog niet alles vastliggen. Je moet bijvoorbeeld tekenen nog ontdekken.”

“Soms bepalen volwassen wat een kind moet gaan doen.”

“Dat vind ik niet goed. Een kind moet doen wat ie leuk vindt.”

Maak kennis met: De Kleine Grote Denkers

Maak kennis met: de Kleine Grote Denkers

Vorige maand had ik de eer om kennis te maken met Ruud Verbraak, één van de oprichters van De Kleine Grote Denkers. Ze opereren op bijzondere wijze in het midden van Nederland. Hun wens is om FMK te verspreiden over alle Nederlandse basisscholen.

Kleine Grote Denkers is een bedrijfje dat zich specialiseert in onder andere filosoferen met kinderen. Naast lessenseries geven Ruud Verbraak en Kilian Schaap workshops aan leerkrachten en ontwikkelen ze missie/visie-trajecten voor scholen.

Ruud en Kilian zijn net, dan wel bijna klaar met hun studies wijsbegeerte, economie en bedrijfskunde. Tijdens hun studie wijsbegeerte werd hen tot hun grote geluk gevraagd: wat denk jíj eigenlijk? Ze besloten deze vraag en het filosoferen de basisschool in te brengen. Hun doel: het creatieve en kritische denkvermogen van kinderen vergroten en kinderen leren om te luisteren en tolerant te zijn naar elkaars gedachten. Kinderen interpreteren vragen vaak veel breder dan van ze verwacht wordt. In de loop van tijd neemt deze vaardigheid af, aldus Ruud. “We willen kinderen trainen om dit een onderdeel te laten blijven van het denken.”

Met hun idee konden ze op hun oude basisschool aan de slag. Door bovendien het schoolbestuur te overtuigen, mochten ze een workshop geven op een studiedag van de scholengemeenschap. Hun enthousiasme verspreidde zich snel en zo gaven ze bijna in één klap filosofeerlessen op zestien scholen.

Ruud en Kilian zijn door hun achtergrond goed in staat om te onderzoeken waar scholen en besturen behoefte aan hebben en wat de problematiek is waarbij zij kunnen aansluiten. Kortom: zij weten goed wat het gat in de markt is waarin zij kunnen springen: “We proberen goed te luisteren naar de échte vraag van scholen. Scholen zijn bijvoorbeeld niet per se op zoek naar filosofie, maar zijn op zoek naar een manier om invulling te geven aan onderwijs vanuit de gedachten van de 21e-eeuwse vaardigheden. In onze workshop gaan we dan ook dieper in op de koppeling tussen filosofie en dit onderwijsmodel.” Ze maken bovendien goed gebruik van hun netwerk. De moeder van Kilian is profileringsexpert en een goede vriend is grafisch vormgever. Die komen bij de uitvoering van hun plan om filosoferen met kinderen op alle scholen van Nederland te geven goed van pas!

Dat deze kinderfilosofen groot kunnen denken blijkt uit hun idee een filosofisch spel te ontwikkelen voor alle basisscholen in Nederland. Gamificatie van het filosoferen zien zij als een goede manier om kinderen te laten filosoferen met elkaar. Aan de start en bij elke uitbreiding van het spel krijgen leerkrachten een workshop om te leren hoe ze met deze spellen aan de slag kunnen. Elke leerkracht kan binnen 45 minuten een les opstarten en afronden.

Met gamificatie willen de Kleine Grote Denkers het imago van filosofie af te stoffen. “Filosofie is voor iedereen en voor alle leeftijden, maar met name voor kinderen is het belangrijk dat zij al vroeg leren om ‘lenig te blijven’ in hun denken.” Daarom maken ze filosoferen met kinderen laagdrempelig en goed toepasbaar. Meer weten? www.kleinegrotedenkers.nl

Leuke les: Een paar hele leuke antwoorden zijn gekomen op de vraag ‘Kan je rijk zijn zonder geld?’ tijdens de les over Rijkdom & Geluk. Waar veel kinderen wijze antwoorden geven als ‘ja, rijk aan familie, vriendschap of gezondheid’, hebben een aantal andere kinderen toch net wat andere antwoorden gegeven. Zo gaf Elowijn uit groep 6 het antwoord op onze vraag: ‘Ja, want je kan bijvoorbeeld ook vindingrijk zijn!’. Rick uit groep 7 zei tegen ons: ‘Ja, als je Rijk heet bijvoorbeeld!’ (refererend naar een klasgenootje met die naam). Deze voorbeelden laten zien dat kinderen échte Kleine Grote Denkers zijn die vrij en creatief kunnen denken!

 

De vragenvulkaan

Shortlist Berrie Heesen Prijs 2019

Katrin Laureyssens studeerde Kunst- en Theaterwetenschappen en volgde de opleiding Filosoferen met Kinderen en Jongeren. Met haar organisatie de Denkkaravaan wil ze ruimte maken voor kinderen om te spelen met ideeën en verwondering. Ze geeft filosofische workshops in scholen, bibliotheken en op festivals.
De Vragenvulkaan is een doosje met 36 thema- en fotokaarten die jong en oud op een speelse manier aanzetten tot filosoferen. Dankzij de themakaarten duik je in verdiepende gesprekken, creatieve opdrachten en verrassende onderzoekjes over alledaagse dingen. Gebruik je de fotokaarten, dan ervaar je hoe leuk het is om te spelen met ideeën, vragen te stellen, te twijfelen, te verwonderen en te verbinden.

Katrin Laureyssens

Kiezen en delen

Shortlist Berrie Heesen Prijs 2019

Kiezen en delen: Een kleurrijk spel bedacht door Leonie van Wees, Mirjam Poolster en Caroline van Twillert. Het spel is een krachtig hulpmiddel voor ervaren en minder ervaren filosofische gespreksleiders. Dit spel bevat citaten van filosofen die uitsluitend de vijf wijsgerige domeinen bestrijken: epistemologie, ethiek, wijsgerige antropologie, cultuur en metafysica. Elk domein heeft een herkenbaar pictogram. Door de citaten krijgt het gesprek snel een diepgaand filosofisch gehalte. De illustraties laten kinderen op een speelse manier kennismaken met oude en moderne denkers.
Verschillende spelmogelijkheden:
(1) Dilemma spel
(2) Citaat van filosoof als stimulus voor filosofisch gesprek
(3) Citaat van filosoof als stimulus voor filosofische analyse

Leonie van Wees, Mirjam Poolster en Caroline van Twillert

De filosofische start

Shortlist Berrie Heesen Prijs 2019

Elke 1e dag van de maand heb ik de ‘De filosofische start’ voor ‘mijn’ jongeren. Het is in mijn ogen een geweldige start en gewoonte om jezelf verder te ontwikkelen. Het stelt de jongeren in staat om vertragend te gaan denken, echt even alleen naar jouw ‘binnenste’ te kijken en te luisteren waar alle antwoorden (al) zitten. Daarnaast is het bewezen dat het de tolerantie bevordert, de autonomie wordt versterkt en ze leren argumenteren. De tijd nemen om elke maand iets op te schrijven aan de hand van filosofische vragen helpt de jongeren bij zelfontwikkeling en kan hen zelfs helpen bij stress. Natuurlijk zorg ik er ook altijd voor dat het leuk, grappig en uitdagend is.

Esther Wokke

Denken met denkers – Aetzel Griffioen en Leonie van Wees

Shortlist Berrie Heesen Prijs 2019

Denken met Denkers: meedenken met de grote filosofen op de basisschool.

Socrates wordt aangeklaagd. De filosofiedocent biedt de leerlingen een gifgroen bruisdrankje aan. ‘Zou jij de gifbeker drinken?’
Lao Tse verdwaalt op de weg, maar niet op de Weg. ‘Moet je altijd de weg volgen?’
Hannah Arendt ziet met Martin en Emmanuel het nieuws over Joeri Gagarin. ‘Moeten we de aarde verlaten?’

In tien verhalen over een al dan niet fictief moment uit het leven van een filosoof prikkelen wij op licht absurdistische en interculturele wijze het denken op de basisschool. De denkers helpen ons op weg. De startvragen gaan over de leerlingen zelf. En in het gesprek komen alle denkrichtingen samen.

Aetzel Griffioen en Leonie van Wees

Database. Filosoferen op school – Judith Wagensveld

Shortlist Berrie Heesen Prijs 2019

“Eenvoudig een filosofisch gesprek voorbereiden, aansluitend bij wat er leeft op school en in de groep.” Dat is wat Judith Wagensveld leerkrachten biedt met de database gespreksmaterialen op www.filosoferenopschool.nl/database. Inmiddels bijna 400 items, die een handig uitgangspunt bieden voor een gesprek met kinderen, maar ook met het schoolteam of ouders. De database wordt steeds verrijkt door in te spelen op vragen van scholen en actuele thema’s. Met de Berrie Heesenprijs wil Judith het aanbod uitbreiden met grote denkers en klassieke filosofische vraagstukken.
Judith filosofeert, schrijft en illustreert in opdracht van scholen en culturele instellingen en op haar blog www.judithwagensveld.nl.”

Judith Wagensveld

Praattoppers

Recensie Praattoppers van Filosofiejuf Fabien van der Ham

Door Doortje van het online platform voor kinderopvang TOBE Kinderopvang

Vandaag geen recensie over een boek, maar iets anders… Werk jij ook met groepen?
Waarbij de communicatie misschien niet altijd even lekker loopt?
Snoeren ze elkaar de mond, zijn ze bezig met elkaar overtroeven, of is het cool om iemand ‘te dissen’?

Dan kan deze groep wel wat extra gespreksvaardigheden gebruiken.

Sinds enige tijd werk ik met Praattoppers van de Filosofiejuf en ik ben zo enthousiast dat ik dit graag met jullie wil delen!

Lees verder